گروه زبان و ادبیات فارسی دشتستان

به نام خداوند جان و خرد

با توجه به این که در کتاب زبان و ادبیات فارسی عمومی ( پیش دانشگاهی ) دو غزل جدید ، یکی از حافظ و دیگری از امام خمینی (ره) جایگزین سروده های پیشین این دو  شخصیت شده  است ، مناسب دانستم جهت هماهنگی در تدریس ، این راهنمای کوتاه را به دوستان فرهیخته و ادب دان خود ، هدیه کنم . برای این جانب ، مایه ی بسی خرسندی است اگر همکاران ارجمند ، کاستی ها و خطاهای احتمالی این نوشته را گوشزد نمایند .

                                                                                                                               با سپاس

حسن انصاری ، دبیر دبیرستان های برازجان

معنی و مفهوم و آرایه های درس هفتم ( بهار عمر )

بیت اوّل : ای کسی که پرتو چهره ات مایه ی  شادابیعمر ماست ، باز گرد که بی رخسار مثل گل تو ، شکوفه های درخت زندگی فرو می ریزد .

فروغ رخ ، بهار عمر : اضافه ی استعاری . لاله زار عمر ، گل روی : اضافه ی تشبیهی  . گل ، بهار ، لاله زار : تناسب ( مراعات نظیر )

بیت دوم : اگر در دوری از تو ، از چشم ، اشک فراوان جاری شود ، رواست . زیرا در غم دوری از تو  عمر به سرعت برق ، می گذرد .

تشبیه ِ سرشک به باران و روزگار عمر به برق . روزگار عمر : اضافه ی استعاری . عمر : تشخیص

بیت سوم : ما را در این لحظه های اندک عمر که در آن ، فرصت دیدار ممکن است ، دریاب زیرا پایان زندگانی ما نامشخص است .

بیت چهارم : تا کی به شراب صبحگاهی و خواب شیرین بامدادی سرگرم هستی ؟ ( زندگی را بیهوده می گذرانی؟) به هوش باش که –با سپری شدن جوانی – اختیار عمر از دستت به در می رود .

می ، صبوح ، بامداد ، خواب : مراعات نظیر ( تناسب )

بیت پنجم : دیروز ، یار در حال گذشتن بود و بر ما نظری نینداخت . بیچاره دل من است که از گذر عمر ، هیچ بهره ای نبرد . ( عمر دل بی نظر یار ، سپری شد .

دل : تشخیص

بیت ششم : حوادث روزگار از هر طرف در کمین ما هستند . بدین سبب است که عمر ما چون سواری ، با اسب لجام گسیخته اش به سرعت می گذرد تا از حوادث فرار کند .

خیل حوادث : اضافه ی تشبیهی . خیل ، عنان ، سوار : مراعات نظیر

بیت هفتم : از این که من بی عمر  زندگی می کنم ، در شگفت مباش زیرا زندگی من همواره در فراق یار می گذرد و کسی فراق را زندگی به شمار نمی آورد .

بی عمر زنده بودن : متناقض نما

بیت هشتم : ای حافظ ، سخن بگوی ( شعر بسرای ) زیرا تنها ، نقش قلم تو ( سخن ) است که از عمرت به یادگار می ماند .

سخن : مجاز از شعر . تشبیه سخن به نقش

صفحه ، قلم ، سخن : تناسب . صفحه ی جهان : اضافه ی استعاری (؟)

پاسخ خودآزمایی ها ی درس هفتم

1 – بهار در این بیت ، به معنی شکوفه است . مانند بهار نارنج : شکوفه ی نارنج . بنابرین ، بهار عمر یک اضافه ی استعاری است . یعنی شاعر ، عمر را به درختی مانند کرده که دارای بهار (شکوفه ) است .

2 – در بیت اول: لاله زار( مشبه به ) عمر( مشبه) .ادات ندارد . وجه شبه : شادی و اندوه . گل( مشبه به ) روی( مشبه) . وجه شبه : لطافت و زیبایی --  در بیت دوم : سرشک(مشبه )  چو(ادات ) باران ( مشبه به ) چکیدن ( وجه شبه) .. روزگار عمر ( مشبه ) برق ( مشبه به ) چو ( ادات ) شدن به معنی گذشتن وجه شبه

3 – پرهیز از غفلت

4 – خیل به معنی گروه اسبان است و از این روی ، با واژه های عنان ، سوار و دواند تناسب دارد .

معنی و مفهوم و آرایه های درس سرود عشق ( صفحه ی 48)

1 – با آمدن بهار – که به خورشید می ماند - گلزار غرق در نور شده و چمن ، از عشق چهره ی یار ، پر از لاله شده است .

بهار ، استعاره است ( زیرا یک مشبه باقی مانده از یک تشبیه است ← بهار مانند خورشید نور دارد ) بهار ، لاله ، باران ، چمن تناسب ( مراعات نظیر ) چمن : تشخیص . لاله در معنی چراغ ، با نور ایهام تناسب دارد .

2 – سرود عشق ( تسبیح پروردگار) را از زبان پرندگان بوستان بشنو . در گل برگ های سبز ، جمال یار جلوه گر است .

سرود : استعاره از آواز پرندگان . مرغ ، بوستان ، گل برگ : تناسب

3 – در بهار ، به ساقی سرمست گل چهر ، ندا می رسد که دشت - از فراوانی گل – مانند چهره ی مستان سرخ شده است .

ساقی ، سرمست : تناسب . دشت ، گل ، سرخ : تناسب . . که و به : جناس ناقص . تشبیه دشت به رخسار

4 – به غنچه بگوی – تا در بهار – چهره ی خویش را نمایان کند زیرا پرنده ی دل در فراق چهره ی او ، پریشان شده است .

غنچه : تشخیص . مرغ دل : اضافه ی تشبیهی . پرده فکندن : کنایه از آشکار کردن

5 – احوال دل ستم کشیده ی مرا مپرس . زیرا در غم دلدار ، مانند ابر ، اشک ریزان است .

توجه : اگر در این بیت ، چو پیوند وابسته ساز گرفته شود ، می توان بیت را این گونه نیز معنی کرد : وقتی که ابر از غم دلدار ، این گونه اشک می ریزد ، دیگر از حال دل ستم دیده ی من چه می پرسی ؟ آرایه های این بیت در خودآزمایی ، بررسی شده است .

خود آزمایی :

1 – مصراع اول : همه ی موجودات به تسبیح پروردگار مشغولند . مصراع دوم : خدا در همه جا جلوه گر است .

2 – قلب : تشخیص ( از آن جهت که جفا دیده است ) مپرس : تکرار  . تشبیه قلب به ابر ، از جهت اشک ریزان بودن . بین دیده و اشک ، ایهام تناسب وجود دارد . غم و اشک : مراعات نظیر . چو ایهام دارد ( ادات تشبیه  و حرف ربط)